Κρητική Λογοτεχνία (17ος αιώνας) : Χαρακτηριστικά – Εκπρόσωποι

Το 1453 οι Τούρκοι κατακτούν την Κωνσταντινούπολη. Μετά την Άλωση ακολούθησε πνευματική οπισθοδρόμηση. Στις περιοχές όμως που έμειναν για αρκετό χρόνο έξω από την τουρκική κυριαρχία (Κρήτη, Επτάνησα, Κύπρος, Ρόδος) αναπτύχθηκε μεγάλη εμπορική δραστηριότητα, που δημιούργησε πλούτο και μορφωμένη αριστοκρατία από τις επαφές της με τη Δύση. Η Κρήτη έμεινε κάτω από την κυριαρχία των Βενετών από το 1211 ως το 1669, όταν υποδουλώθηκε και αυτή στους Τούρκους. Ο χρυσός αιώνας της κρητικής λογοτεχνίας αρχίζει με το τέλος του 16ου αιώνα και φθάνει μέχρι το 1669. Τον εγκαινιάζει το ποιμενικό ποίημα «Η Βοσκοπούλα» και προχωρεί στο μεγαλύτερο και σημαντικότερο επίτευγμα της κρητικής λογοτεχνικής παραγωγής, το θέατρο.

Μερικά αντιπροσωπευτικά έργα:

«Ο Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου αφηγηματικό ποίημα.

«Η θυσία του Αβραάμ» του Βιτσέντζου Κορνάρου, θρησκευτικό δράμα.

«Ερωφίλη», του Γεώργιου Χορτάτζη τραγωδία κρητικό θέατρο,

«Κατσούρμπος» του Γεώργιου Χορτάτζη, κωμωδία, κρητικό θέατρο

Οι κυριότερες προϋποθέσεις που ευνόησαν την άνθιση της κρητικής λογοτεχνίας ήταν οι εξής:

·       Το προϋπάρχον καλλιεργημένο ποιητικό έδαφος στην Κρήτη.

·       Η δημιουργική αφομοίωση των ξένων επιρροών (Η Κρήτη διατηρούσε στενή επαφή με τη Δύση).

·       Η εμφάνιση καινούριων στοιχείων, όπως είναι η εξιδανίκευση της γυναίκας, η προβολή του έρωτα στην κοινωνική ζωή, το ιπποτικό πνεύμα κ.α.

·       Η ανώτερη παιδεία της Κρήτης.

Κατά κανόνα, τα έργα της ακμής της κρητικής λογοτεχνίας βασίζονται σε κάποιο δυτικό πρότυπο, το οποίο όμως ξεπερνούν σε ποιότητα, καθώς οι ποιητές εμπλουτίζουν τα έργα τους με ανθρωπιστικά στοιχεία, που υπάρχουν άφθονα στον ελληνικό πολιτισμό. `Άλλο χαρακτηριστικό της λογοτεχνίας της περιόδου αποτελεί η χρησιμοποίηση της κρητικής διαλέκτου της εποχής.

Το κυριότερο δημιούργημα της λογοτεχνικής παραγωγής της Κρήτης είναι το θέατρο.

Το πιο άρτιο και, κατά πολλούς, καλύτερο έργο του κρητικού θεάτρου είναι η «Θυσία του Αβραάμ» (1635). Πρόκειται για θρησκευτικό δράμα και θεωρείται ως νεανικό έργο του Βιτσέντζου Κορνάρου.

Το αριστούργημα όμως του Κορνάρου είναι ο «Ερωτόκριτος», ένα έμμετρο ερωτικό μυθιστόρημα, που αποτελείται από δέκα χιλιάδες πενήντα δύο δεκαπεντασύλλαβους στίχους. Ο «Ερωτόκριτος» είναι το τελευταίο και σημαντικότερο δημιούργημα της ακμής της κρητικής λογοτεχνίας. Η υπόθεση του έργου είναι ο έρωτας του Ερωτόκριτου για την Αρετούσα, κόρη του βασιλιά Ηρακλή της Αθήνας, καθώς και οι πολλές περιπέτειες που περνούν οι δύο νέοι για να οδηγηθούν τελικά στο γάμο. Ο «Ερωτόκριτος», το καύχημα της κρητικής λογοτεχνίας, υμνεί τον πιστό έρωτα, τη φιλία, τη γενναιότητα και τον πατριωτισμό.

Η λογοτεχνική παραγωγή στην Κρήτη διακόπτεται το 1669 με την κατάκτηση της Κρήτης από τους Τούρκους.

Νεοελληνική Λογοτεχνία

Α Αρχές Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Με τον όρο Νεοελληνική λογοτεχνία αναφερόμαστε στην λογοτεχνία του νέου ελληνισμού. Οι περισσότεροι μελετητές ανάγουν τις αρχές της νεοελληνικής λογοτεχνίας στον 11^ο αι περίπου

Κριτήρια για αυτή τη διάκριση είναι:

ü  η γλώσσα των κειμένων δηλαδή η νέα ελληνική δημώδης γλώσσα ( η ομιλούμενη γλώσσα του λαού)

ü  η ύπαρξη των πρώτων δειγμάτων εθνικής νεοελληνικής συνείδησης

ü  το γεγονός ότι σε αρκετά από αυτά τα έργα εμφανίζονται στοιχεία που επιβιώνουν και πολύ αργότερα.

Λογοτεχνικά έργα με τα χαρακτηριστικά αυτά είναι:

Ø  Τα ακριτικά δημοτικά τραγούδια

Ø  Το έπος Βασίλειος Διγενής Ακρίτας

Το δημοτικό τραγούδι ανήκει στην προφορική λαϊκή ποίηση και συνδέεται με μουσική και χορό. Εκφράζει τα ιδανικά, τους πόνους και τις χαρές του λαού ακόμα και τις εντυπώσεις και τις σκέψεις του για τη ζωή ή διάφορα ιστορικά γεγονότα.

Β Το δημοτικό τραγούδι

Τα Δημοτικά τραγούδια μπορούμε να τα χωρίσουμε σε κατηγορίες.

Τα διηγηματικά: τραγούδια που έχουν αφηγηματικό χαρακτήρα, (σαν μπαλάντες) επικό τόνο και δραματική έκβαση. Διακρίνονται σε ακριτικά και παραλογές

Κυρίως άσματα: τραγούδια που αναφέρονται σε εκδηλώσεις της ζωής ( π.χ. νανουρίσματα, νυφιάτικα, μοιρολόγια, αγάπης κλέφτικα κ.λ.π. ).

Τα γενικά χαρακτηριστικά των δημοτικών τραγουδιών είναι

Ø Ο δημιουργός και συνθέτης του δημοτικού τραγουδιού παραμένει άγνωστος.

Ø Ο ακριβής τόπος σύνθεσης δεν είναι γνωστός έστω και αν γνωρίζουμε τον τόπο αναφοράς

Ø Το ίδιο ισχύει και με το χρόνο σύνθεσης.

Ø Η γλώσσα είναι λαϊκή και ακολουθεί τοπικά ιδιώματα. Το δημοτικό τραγούδι αποδίδεται πάντα με χρονικό τοπικό, γλωσσικό ιδίωμα.

Ø Φανερώνει την ψυχοσύνθεση τους καημούς ακόμη και τις ιστορικές περιπέτειες του λαού.

Ø Όσες περισσότερες παραλλαγές παρατηρούνται τόσο περισσότερο φέρεται καταξιωμένο.

Ø Αναφερόμαστε σε τραγούδι και όχι σε ποίημα, Το δημοτικό τραγούδι δεν απαγγέλλεται, αλλά τραγουδιέται και σε κάποιες περιπτώσεις χορεύεται.

Ø Το μέτρο είναι χαρακτηριστικό. Συνηθέστερα ακολουθείται ο Ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος, ή Ιαμβικός δωδεκασύλλαβος καθώς και ο τροχαϊκός στίχος

Ø Τα εκφραστικά μέσα είναι λιτά, κυριαρχούν τα ρήματα και τα ουσιαστικά και η περιγραφή είναι ρεαλιστική

Ø Συνηθισμένα είναι μοτίβα όπως ο νόμος των τριών, τα άστοχα ερωτήματα, το θέμα του αδύνατου ενώ δεν παρατηρείται το φαινόμενο του διασκελισμού.

Ø Στερεότυπες λέξεις και φράσεις επαναλαμβάνονται: σύνθετα («πρωτομάστορας », «γλυκοτραγουδούσαν»), ζεύγη λέξεων, π.χ. βουνά-κάμποι («Βάλλω τον Ήλιο στα βουνά, τον αετό στους κάμπους»), μοτίβα εισαγωγικά («Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα») ή μεταβατικά, από την αφήγηση στο διάλογο ή το αντίθετο («Από μακριά τον χαιρετά κι από κοντά του λέει»), τυπικές σκηνές, π.χ. γλεντιού («κι εκεί που τρώγαν κι έπιναν και γλυκοκουβεντιάζαν»), μάχης («στα έμπα του χίλιους έκοψε, στα ξέβγα δυο χιλιάδες») κ.ά.

Παραλογές

Οι παραλογές είναι πολύστιχα αφηγηματικά τραγούδια. που εξιστορούν μια δραματική περιπέτεια της ανθρώπινης ζωής. Η υπόθεσή τους αντλείται από αρχαίες μυθολογικές παραδόσεις και εμφανίζει έκδηλο παραμυθικό στοιχείο.  Ο όρος παραλογή φαίνεται να έγινε από το "λόγος" με το νόημα έπος, κάτι ανάλογο με το παραμύθι, παροιμία. Χαρακτηριστικά:

Ø Εξιστορούν δραματικές κυρίως περιπέτειες της ζωής, πραγματικές (κάποιο μύθο, κάποιο περιστατικό, μια παράδοση) ή φανταστικές (υπόθεση εντελώς πλαστή).

Ø Ως αφηγηματικά τραγούδια αναπτύσσουν ένα μύθο με αρχή – δέση του μύθου, σταδιακή εξέλιξη – κορύφωση και λύση.

Ø Έχουν γρήγορη δράση

Ø Παρουσιάζουν έντονα παραμυθικά και εξωλογικά στοιχεία

Ø Χρησιμοποιείται συχνά ο διάλογος που επιτείνει τη δραματικότητα  Θεωρούνται (μαζί με τα ακριτικά) το παλαιότερο στρώμα των δημοτικών τραγουδιών.

Σχολές, Ρεύματα, Επτανησιακή Σχολή

Τι είναι λογοτεχνική (ή καλλιτεχνική γενικότερα) Σχολή: Όταν ένας αριθμός καλλιτεχνών (λογοτεχνών στην περίπτωση μας) έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά μπορούμε να μιλάμε για σχολή. Τα  χαρακτηριστικά αυτά είναι

Α. ζουν και δημιουργούν στον ίδιο τόπο

Β. ζουν την ίδια περίπου εποχή

Γ. ασχολούνται με παρόμοια θεματολογία και τους απασχολούν παρόμοια ζητήματα, έχουν κοινές εμπειρίες και παρουσιάζουν ομοιότητες στο ύφος

Δ. ακολουθούν το ίδιο λογοτεχνικό ρεύμα

Ε Μπορεί να υπάρχει ανάμεσά τους ένας κύριος εκπρόσωπος

Λογοτεχνικό Ρεύμα: Χαρακτηρίζει μία κυρίαρχη τάση στη λογοτεχνία, η οποία εμφανίζεται σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή και ακολουθείται από μια ομάδα καλλιτεχνών. Αφορά το λογοτεχνικό είδος, τη θεματολογία και τα εκφραστικά μέσα.

Επτανησιακή σχολή

Ιστορικό πλαίσιο: Τα Επτάνησα δε γνώρισαν ποτέ την οθωμανική κυριαρχία, όμως για αιώνες βρίσκονταν υπό ενετική κυριαρχία (αλλά και υπό την κυριαρχία των Γάλλων, των Άγγλων, των Ρώσων). Έτσι, ήρθαν ευκολότερα σε επικοινωνία και επαφή με το δυτικό πολιτισμό, κάτι που έδωσε τη δυνατότητα να αναπτυχθεί σημαντική πνευματική δραστηριότητα.

Χαρακτηριστικά: σε έργα κυρίως ποιητικά Επτανησιακής Σχολής: δημοτική γλώσσα με λίγα δάνεια από επτανησιακά ιδιώματα και λόγια Τα θέματα που πραγματεύονταν οι επτανήσιοι ποιητές είναι η παράδοση, η πατρίδα, η φύση, ο έρωτας στη πιο αγνή μορφή του.

Η τεχνοτροπία της Σχολής αυτής διακρίνεται από την επίδραση: του κλασικισμού: σύνδεση νεότερης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας με αξίες και πρότυπα της κλασικής λογοτεχνίας και κυρίως του ρομαντισμού: προβάλλεται η ανάγκη της απελευθέρωσης της φαντασίας και του συναισθήματος.

Κύριος εκπρόσωπος της Επτανησιακής Σχολής ο Διονύσιος Σολωμός. Εκπρόσωποι: Α. Μάτεσις, Γ. Τερτσέτης, Γ. Μαρκοράς, Λ. Μαβίλης, Ι. Πολυλάς Α. Λασκαράτος

Υπάρχει ωστόσο και άλλη μια κατηγορία λογοτεχνών, που αν και Επτανήσιοι και σύγχρονοι του Σολωμού, βρίσκονται έξω από την επίδρασή του (Α. Κάλβος, Α. Βαλαωρίτης).

Προσφορά: Με το ποιητικό τους έργο ανανέωσαν την ελληνική ποίηση, εκφράζοντας το αναγεννητικό πνεύμα της Επανάστασης και ανοίγοντας το δρόμο για τη στενή επαφή της νεότερης ποίησης με την ευρωπαϊκή λογοτεχνία.

Κλασικισμός. Είναι η μορφή της λογοτεχνίας, που θεωρεί ως ιδανικό την ελληνική ρωμαϊκή αρχαιότητα. Θέλει να ξαναγυρίσουμε στα αρχαία πρότυπα και ιδανικά, την τελειότητα. Στον κλασικισμό η λογική κυριαρχεί πάνω στο συναίσθημα και τη φαντασία. Η έκφραση έχει πάντα την πληρότητα την αρτιότητα, την κυριολεξία, το φυσικό και το απέριττο. Επιδιώκεται το τέλειο, το αρμονικό, το πλαστικό και η ισορροπία. Ο όρος «κλασικισμός» προέρχεται από τη λατινική λέξη classicus που σημαίνει αυτός που κατατάσσεται σε μια εξέχουσα τάξη (class), ο πλούσιος ρωμαίος.

Ρομαντισμός. λέγεται η λογοτεχνική πνευματική κίνηση που δημιουργήθηκε αρχές 19ου αι. ως αντίθεση του κλασικισμού. Είναι η λογοτεχνική εκείνη τεχνοτροπία, στην οποίαν κυριαρχούν το συναίσθημα, η φαντασία, η εξιδανίκευση των πραγμάτων, η άρνηση της πραγματικότητας και η ατονία της λογικής. Ρομαντικό λέγεται ένα έργο, όταν περιγράφει πρόσωπα, τοπία… με ονειρώδη, ειδυλλιακή αίσθηση και διάθεση, όταν τα βλέπει όμορφα και ωραία και γενικά όπως ο ερωτευμένος. Ο ρομαντικός συγγραφέας διαλέγει τα τοπία των πράξεων του έργου να είναι πάρα πολύ γραφικά, ωραία. Οι ήρωες είναι ωραίοι, τρυφεροί, αγνοί στην εμφάνιση και χαρακτήρα. Στο ρομαντισμό είναι έντονη η αίσθηση της εθνικής ζωής και το βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα. Τα θέματα που απασχολούν τους ρομαντικούς ποιητές είναι αυτά που τονίζουν τα εθνικά στοιχεία και την εθνική ζωή, τα θρησκευτικά, τα πατριωτικά, τα ιπποτικά, τα ερωτικά γεγονότα.